गर्भमा बच्चा बसेपछि महिलाको शरीरमा एकपछि अर्को परिवर्तन सुरु हुन्छ। महिनावारी रोकिनेदेखि वाकवाकी लाग्ने, थकान बढ्ने, खानाको स्वाद र गन्धमा परिवर्तन आउने हुँदै पेट विस्तारै बढ्दै जान्छ। बाहिरबाट सामान्य देखिए पनि गर्भभित्र भने बच्चाको विकास हरेक दिन तीव्र गतिमा भइरहेको हुन्छ।
गर्भावस्थाका हरेक महिना एउटै किसिमका हुँदैनन्। सुरुका महिनामा देखिने वाकवाकी, बान्ता र थकान विस्तारै कम हुँदै जान सक्छ भने बीचका महिनामा बच्चाको चाल महसुस हुन थाल्छ। अन्तिम महिनातिर पेट भारी हुने, निद्रामा समस्या हुने र प्रसवको तयारी गर्नुपर्ने हुन्छ। त्यसैले गर्भावस्थाको हरेक चरणमा आमाले आफ्नो शरीरमा भइरहेको परिवर्तन बुझ्नु आवश्यक हुन्छ।
गर्भावस्थामा के खाने, कुन समयमा स्वास्थ्य परीक्षण गर्ने, बच्चाको विकास कसरी हुन्छ र कुन लक्षणलाई सामान्य मान्ने तथा कुन अवस्थामा तुरुन्त अस्पताल जाने भन्ने जानकारी आमाका लागि निकै महत्वपूर्ण हुन्छ। नियमित स्वास्थ्य परीक्षण, सन्तुलित खानपान, पर्याप्त आराम र स्वास्थ्यकर्मीको सल्लाहले गर्भावस्थालाई सुरक्षित बनाउन सहयोग गर्छ।
गर्भ बसेको कसरी थाहा हुन्छ ?
गर्भावस्थाको सबैभन्दा सामान्य सुरुवाती संकेत महिनावारी रोकिनु हो। यससँगै स्तन दुख्ने वा भारी हुने, थकान लाग्ने, वाकवाकी वा बान्ता हुने, बारम्बार पिसाब लाग्ने, खानाको स्वाद तथा गन्धप्रति रुचि परिवर्तन हुनेजस्ता लक्षण देखिन सक्छन्।
तर यी लक्षण सबै महिलामा एउटै किसिमले देखिँदैनन्। गर्भ पुष्टि गर्न घरमै गरिने पिसाब परीक्षण वा स्वास्थ्य संस्थामा गरिने परीक्षण उपयोगी हुन्छ। गर्भ पुष्टि भएपछि सकेसम्म चाँडै स्वास्थ्य संस्थामा सम्पर्क गरी आवश्यक जाँच र चिकित्सकको सल्लाह लिनुपर्छ।
पहिलो महिना: गर्भको सुरुवात
पहिलो महिनामा गर्भावस्थाका लक्षण धेरै स्पष्ट नहुन सक्छन्। महिनावारी रोकिने, थकान बढ्ने, स्तन संवेदनशील हुने तथा वाकवाकी लाग्नेजस्ता समस्या हुन सक्छन्। यही समयमा गर्भमा भ्रूणको प्रारम्भिक विकास सुरु हुन्छ। गर्भ पुष्टि भएपछि चिकित्सकको सल्लाहअनुसार फोलिक एसिड सेवन गर्नु महत्वपूर्ण हुन्छ। मदिरा, धूम्रपान तथा चिकित्सकको सल्लाहबिना औषधि सेवनबाट बच्नुपर्छ।
दोस्रो महिना: बच्चाका अंगको विकास सुरु
दोस्रो महिनामा वाकवाकी र बान्ता बढ्न सक्छ। कतिपय महिलालाई खानाको गन्धसमेत मन नपर्न सक्छ। थकान र निद्रा बढी लाग्ने समस्या पनि हुन सक्छ। यस समयमा गर्भमा रहेको बच्चाको मुटु, मस्तिष्क, हातखुट्टा र अन्य प्रमुख अंगको प्रारम्भिक विकास हुँदै जान्छ। आमाले थोरै–थोरै गरी पौष्टिक खाना खाने र पर्याप्त पानी पिउने गर्नुपर्छ।
तेस्रो महिना: गर्भावस्था विस्तारै स्थिर हुँदै जाने चरण
तेस्रो महिनामा सुरुवाती लक्षण केही कम हुन सक्छन्। बच्चाका प्रमुख अंगहरूको विकास भइरहेको हुन्छ र शरीरको आकार पनि विस्तारै स्पष्ट हुँदै जान्छ। यस अवधिमा चिकित्सकले आवश्यकताअनुसार अल्ट्रासाउन्ड तथा अन्य स्वास्थ्य परीक्षण गर्न सल्लाह दिन सक्छन्। नियमित गर्भ जाँचलाई निरन्तरता दिनु आवश्यक हुन्छ।
चौथो महिना: दोस्रो त्रैमासिक सुरु
चौथो महिनाबाट गर्भावस्थाको दोस्रो त्रैमासिक सुरु हुन्छ। धेरै महिलामा वाकवाकी र थकान कम हुँदै जान्छ। पहिलेभन्दा शरीरमा ऊर्जा बढेको महसुस हुन सक्छ। पेट विस्तारै बढ्न थाल्छ। सन्तुलित खाना, पर्याप्त आराम र चिकित्सकको सल्लाहअनुसार सुरक्षित शारीरिक गतिविधिमा ध्यान दिनुपर्छ।
पाँचौँ महिना: बच्चाको चाल महसुस हुन थाल्छ
पाँचौँ महिना धेरै महिलाका लागि विशेष हुन्छ, किनकि यही समयमा गर्भमा रहेको बच्चा चलेको पहिलोपटक महसुस हुन सक्छ। बच्चाको हड्डी, मांसपेशी र स्नायु प्रणालीको विकास तीव्र रूपमा भइरहेको हुन्छ। यस समयमा चिकित्सकले बच्चाको विकास हेर्न आवश्यक अल्ट्रासाउन्ड तथा अन्य परीक्षण गर्न सक्छन्। आमाले दाल, अण्डा, दूध तथा अन्य प्रोटिनयुक्त खानेकुरा, फलफूल, हरियो सागसब्जी र पर्याप्त पानीलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ।
छैटौँ महिना: बच्चाको चाल अझ स्पष्ट
छैटौँ महिनामा बच्चाको चाल पहिलेभन्दा स्पष्ट र नियमित महसुस हुन थाल्छ। आमाको पेट बढ्दै जाँदा ढाड दुख्ने, खुट्टा सुन्निने, थकान र निद्रामा समस्या हुन सक्छ। गर्भावस्थामा हुने मधुमेह, उच्च रक्तचाप र रक्तअल्पता जस्ता समस्या जाँच गर्न आवश्यक परीक्षण गराउनुपर्ने हुन सक्छ। स्वास्थ्यकर्मीले दिएको सल्लाहअनुसार परीक्षण र औषधि सेवन गर्नुपर्छ।
सातौँ महिना: तेस्रो त्रैमासिक सुरु
सातौँ महिनाबाट गर्भावस्थाको तेस्रो त्रैमासिक सुरु हुन्छ। पेट ठूलो हुँदै जाँदा हिँडडुल गर्न, लामो समय उभिन र सुत्न केही असहज हुन सक्छ। यस समयमा उच्च रक्तचाप, गर्भावस्थाको मधुमेह तथा समयअगावै प्रसवको जोखिमबारे सचेत हुनुपर्छ। बच्चाको चालमा असामान्य कमी महसुस भएमा बेवास्ता गर्नु हुँदैन।
आठौँ महिना: प्रसवको तयारी गर्ने समय
आठौँ महिनामा बच्चाको तौल र आकार तीव्र रूपमा बढ्दै जान्छ। आमालाई पेट भारी हुने, बारम्बार पिसाब लाग्ने, सास फेर्न केही असहज हुने र निद्रामा समस्या हुनेजस्ता लक्षण देखिन सक्छन्। अब प्रसवको तयारीमा पनि ध्यान दिनुपर्छ। बच्चा जन्माउने स्वास्थ्य संस्था, आवश्यक सामग्री र आकस्मिक अवस्थामा अस्पताल पुग्ने योजना पहिले नै तयार गर्नु राम्रो हुन्छ।
नवौँ महिना: बच्चा जन्मिने समय नजिक
नवौँ महिनामा बच्चा जन्मनका लागि तयार हुँदै जान्छ। आमाको स्वास्थ्य जाँच पनि नियमित रूपमा गरिन्छ। प्रसवको समय नजिकिँदै जाँदा पेट नियमित रूपमा दुख्ने वा कस्सिने, पानी बग्ने तथा अन्य प्रसवका संकेत देखिन सक्छन्। रक्तस्राव हुने, असह्य पेट दुख्ने, अत्यधिक टाउको दुख्ने, दृष्टिमा समस्या आउने, उच्च ज्वरो आउने वा बच्चाको चालमा उल्लेख्य कमी हुनेजस्ता समस्या देखिएमा तुरुन्त स्वास्थ्य संस्थामा जानुपर्छ।
डेलिभरी नजिकिँदा देखिने संकेत
- पेट नियमित रूपमा दुख्ने वा कस्सिने।
- दुखाइ विस्तारै बढ्दै र नियमित हुँदै जाने।
- योनीबाट पानी बग्ने।
- रगत मिसिएको स्राव देखिन सक्ने।
- बच्चाको चालमा असामान्य कमी महसुस हुने।
पानी बगेमा, धेरै रक्तस्राव भएमा, असह्य पेट दुखेमा वा बच्चाको चाल कम भएमा ढिला नगरी अस्पताल जानुपर्छ।
गर्भावस्थामा खानपान र जीवनशैली कस्तो बनाउने ?
गर्भावस्थामा ‘दुई जनाका लागि’ भन्दै अत्यधिक खाना खानुभन्दा पौष्टिक र सन्तुलित खाना खानु महत्वपूर्ण हुन्छ।
- सन्तुलित र पौष्टिक खाना माछा, मासु, अण्डा, बदाम तथा गेडागुडी साथै दूध दहीजस्ता क्याल्सियम तथा प्रोटिनयुक्त खानेकुरा पर्याप्त खाने ।
- दाल, गेडागुडी, हरियो सागसब्जी र फलफूल खाने।
- पर्याप्त पानी पिउने।
- हल्का खालका व्यायाम गर्नु उपयुक्त हुन्छ ।
- उत्तानो र घोप्टो परेर नसुत्ने ।
- छोटो तथा लामो दूरीको यात्रा सकेसम्म नगर्ने ।
- चिकित्सकको सल्लाहअनुसार हल्का तथा सुरक्षित व्यायाम गर्ने।
- पर्याप्त आराम र निद्रा लिने।
- धूम्रपान तथा मदिराबाट टाढा रहने।
- तनाव लिइयो भने डेलिभरीको समयमा समेत जटिलता हुनसक्छ, त्यसैले सकारात्मक रहने ।
- बिहान र बेलुकी घर वरपर बिस्तारै हल्का घुमफिर गर्ने, मांसपेशी तन्किने खालका व्यायाम गर्ने ।
- चिकित्सकको सल्लाहबिना औषधि सेवन नगर्ने।
गर्भावस्थामा केही असहजता सामान्य हुन सक्छ। तर अत्यधिक रक्तस्राव, पानी बग्नु, असह्य पेट दुखाइ, तीव्र टाउको दुखाइ, दृष्टिमा समस्या, उच्च ज्वरो, बेहोस हुने अवस्था वा बच्चाको चालमा असामान्य कमी आएमा तत्काल स्वास्थ्य संस्थामा सम्पर्क गर्नुपर्छ।
गर्भावस्था महिलाको शरीरमा परिवर्तन आउने समय मात्र होइन, गर्भमा रहेको शिशुको जीवनको महत्वपूर्ण विकास चरण पनि हो। त्यसैले गर्भ बसेको थाहा पाएदेखि नै नियमित स्वास्थ्य परीक्षण, सन्तुलित खानपान र चिकित्सकको सल्लाहलाई प्राथमिकता दिनु आवश्यक हुन्छ। सचेत र सुरक्षित गर्भावस्थाले आमा र बच्चा दुवैको स्वास्थ्यका लागि महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ।
-1788763927.jpg)
-1787551664.jpg)
-1784798541.jpg)
