भिटामिन बी१२ शरीरलाई स्वस्थ राख्न आवश्यक महत्त्वपूर्ण पोषक तत्व हो। यसले रातो रक्तकोष निर्माण गर्न, स्नायु प्रणालीलाई स्वस्थ राख्न र डीएनए उत्पादनमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ। शरीरमा यसको कमी भएमा थकान, कमजोरी, हातखुट्टा झमझमाउनेदेखि स्मरणशक्ति र सन्तुलनमा समस्या देखिन सक्छ।
भिटामिन बी१२ लाई कोबालामिन पनि भनिन्छ। शरीरले यो भिटामिन आफैँ उत्पादन गर्न नसक्ने भएकाले खानाबाट प्राप्त गर्नुपर्छ। विशेषगरी मासु, माछा, अण्डा, दूध तथा दुग्धजन्य पदार्थमा भिटामिन बी१२ पाइन्छ। शुद्ध शाकाहारी भोजन गर्ने व्यक्तिले पर्याप्त बी१२ प्राप्त गर्न विशेष ध्यान दिनुपर्छ।
भिटामिन बी१२ को कमी किन हुन्छ?
शरीरमा भिटामिन बी१२ को कमी हुनुका विभिन्न कारण छन्।
१. खानामा पर्याप्त बी१२ नहुनु
मासु, माछा, अण्डा र दुग्धजन्य पदार्थ नखाने शुद्ध शाकाहारी तथा भेगन व्यक्तिमा यसको कमी हुने जोखिम बढी हुन्छ। बी१२ थपिएको फोर्टिफाइड खानेकुरा वा चिकित्सकको सल्लाहअनुसार पूरक सेवन नगरेमा यस्तो जोखिम बढ्न सक्छ।
२. पाचन प्रणालीमा समस्या हुनु
पेट वा आन्द्रासम्बन्धी केही रोगले शरीरमा भिटामिन बी१२ अवशोषित हुने प्रक्रियामा असर पार्न सक्छन्। क्रोन्स रोग, सेलिएक रोग तथा पेटको भित्री तहमा हुने केही समस्याले यसको कमी गराउन सक्छन्।
३. उमेर बढ्दै जानु
उमेर बढेसँगै केही व्यक्तिमा खानाबाट भिटामिन बी१२ अवशोषित गर्ने क्षमता घट्न सक्छ। त्यसैले वृद्धवृद्धामा यसको कमी हुने जोखिम बढी हुन्छ।
४. हानिकारक रक्तअल्पता
शरीरले भिटामिन बी१२ अवशोषणका लागि आवश्यक इन्ट्रिन्सिक फ्याक्टर पर्याप्त बनाउन नसक्दा पनि यसको कमी हुन सक्छ। यस्तो अवस्थालाई हानिकारक रक्तअल्पता भनिन्छ।
५.पेट वा आन्द्राको शल्यक्रिया
पेट वा आन्द्राको केही भागको शल्यक्रिया गरेका व्यक्तिमा भिटामिन बी१२ अवशोषणमा समस्या आउन सक्छ। केही औषधिको लामो समयसम्म प्रयोगले पनि यसको स्तरमा असर पार्न सक्छ।
भिटामिन बी१२ को कमीका लक्षण
भिटामिन बी१२ को कमीका लक्षण सुरुमा सामान्य देखिन सक्छन्। तर समयमै पहिचान र उपचार नभएमा समस्या गम्भीर बन्न सक्छ।
यसका प्रमुख लक्षणहरूमा:
- सधैँ थकान महसुस हुनु र कमजोरी हुनु
- छाला पहेँलो देखिनु
- जिब्रो रातो हुने वा दुख्ने
- टाउको दुख्ने वा चक्कर लाग्ने
- हातखुट्टा झमझमाउने वा संवेदना कम हुने
- हिँड्दा सन्तुलन कायम गर्न कठिनाइ हुनु
- स्मरणशक्ति तथा एकाग्रतामा समस्या आउनु
- चिडचिडापन वा मनोदशामा परिवर्तन हुनु
- दृष्टिमा समस्या देखिनु
यी लक्षण अन्य स्वास्थ्य समस्याका कारण पनि देखिन सक्छन्। त्यसैले लक्षण देखिनेबित्तिकै भिटामिन बी१२ को कमी भएको निष्कर्ष निकाल्नु हुँदैन। आवश्यक परीक्षण र चिकित्सकीय परामर्श लिनुपर्छ।
भिटामिन बी१२ कहाँबाट प्राप्त गर्न सकिन्छ?
शरीरमा भिटामिन बी१२ को स्तर कायम राख्न खानपानमा ध्यान दिनु आवश्यक हुन्छ।
मासु तथा माछा: मासु, माछा र विशेषगरी कलेजोजस्ता खानेकुरामा भिटामिन बी१२ प्रशस्त पाइन्छ।
अण्डा: अण्डा पनि भिटामिन बी१२ प्राप्त गर्ने उपयोगी स्रोत हो।
दूध तथा दुग्धजन्य पदार्थ: दूध, दही र चिजमा भिटामिन बी१२ पाइन्छ।
फोर्टिफाइड खानेकुरा: भिटामिन बी१२ थपिएका ब्रेकफास्ट सिरियल, वनस्पतिजन्य दूध तथा अन्य खाद्य पदार्थ शाकाहारी व्यक्तिका लागि उपयोगी हुन सक्छन्। यस्ता खानेकुरा किन्दा त्यसमा बी१२ थपिएको छ वा छैन भन्ने लेबल हेर्नुपर्छ।
पूरक (सप्लिमेन्ट): खानाबाट पर्याप्त बी१२ प्राप्त गर्न नसक्ने वा यसको कमी भएका व्यक्तिले चिकित्सकको सल्लाहअनुसार सप्लिमेन्ट लिन सक्छन्।
भिटामिन बी१२ को कमीबाट कसरी बच्ने?
भिटामिन बी१२ को कमी हुन नदिन सन्तुलित तथा पोषिलो आहार लिनुपर्छ। नियमित खानामा बी१२ पाइने खाद्य पदार्थ समावेश गर्नुका साथै शाकाहारी व्यक्तिले फोर्टिफाइड खानेकुरा वा आवश्यकताअनुसार सप्लिमेन्टबारे स्वास्थ्यकर्मीसँग परामर्श लिनुपर्छ।
वृद्धवृद्धा, पाचन प्रणालीसम्बन्धी समस्या भएका व्यक्ति, पेट वा आन्द्राको शल्यक्रिया गरेका व्यक्ति तथा बी१२ अवशोषणमा असर पार्ने औषधि लामो समयदेखि सेवन गरिरहेका व्यक्तिले विशेष ध्यान दिनुपर्छ। लामो समयसम्म थकान, कमजोरी, हातखुट्टा झमझमाउने वा स्मरणशक्तिमा परिवर्तनजस्ता लक्षण देखिएमा चिकित्सकसँग परामर्श गरी रगत परीक्षण गराउनुपर्छ।
भिटामिन बी१२ को कमीको उपचार
भिटामिन बी१२ को कमीको उपचार यसको कारण र गम्भीरतामा निर्भर हुन्छ। सामान्य अवस्थामा चिकित्सकले बी१२ ट्याब्लेट वा अन्य पूरक सिफारिस गर्न सक्छन्। शरीरले भिटामिन अवशोषित गर्न नसक्ने अवस्था वा गम्भीर कमीमा इन्जेक्सन आवश्यक पर्न सक्छ।
बी१२ को कमी लामो समयसम्म रहँदा स्नायु प्रणालीमा असर पर्न सक्छ र केही अवस्थामा यस्तो असर पूर्ण रूपमा निको नहुन पनि सक्छ। त्यसैले लक्षणलाई बेवास्ता नगरी समयमै परीक्षण र उपचार गर्नु महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
निष्कर्षमा, भिटामिन बी१२ शरीरको रक्त निर्माण र स्नायु प्रणालीका लागि अत्यावश्यक पोषक तत्व हो। सन्तुलित खानपान, जोखिमको पहिचान र आवश्यकताअनुसार उपचारले यसको कमीबाट हुने जटिलता कम गर्न मद्दत गर्छ। चिकित्सकको सल्लाहबिना उच्च मात्रामा भिटामिन सप्लिमेन्ट सेवन गर्नु हुँदैन।
नोट: यो सामग्री सामान्य स्वास्थ्य जानकारीका लागि हो। व्यक्तिगत स्वास्थ्य समस्या वा लक्षण देखिएमा चिकित्सकसँग परामर्श लिनुहोस्।
-1791614100.jpeg)
-1784798541.jpg)
